شناسایی و اولویت‌بندی گزینه های احداث سد زیرزمینی در دشت سیلابی قره‌بوته زنجان با استفاده از روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی(AHP)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه پیام نور زنجانkeshavarzm@yahoo.com

2 مدیر اجرایی بخش آبخیزداری جهاد کشاورزی استان زنجان

چکیده

هدف اصلی این مقاله، شناسایی گزینه های مناسب برای احداث سد زیرزمینی در محدوده دشت سیلابی قره­بوته واقع در جنوب­غربی استان زنجان است. سطح آبهای­زیرزمینی این منطقه در سالهای اخیر کاهش یافته­است. احداث سدزیرزمینی، می­تواند تا حدودی به رفع کمبود آب در این منطقه کمک نماید. محدوده مورد مطالعه، از نظر پتانسیل احداث سد زیرزمینی مورد مطالعه قرارگرفته و13 محل برای احداث سازه شناسایی شده­است. در این تحقیق، ابتدا مهمترین عوامل تاثیرگذار در احداث سد زیرزمینی، شناسایی شده­است. این عوامل شامل واحدهای زمین شناسی، گسل، آبراهه، کیفیت آب، عمق سنگ ­بستر و حجم مخزن هستند که با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی، مقایسه زوجی بین آنها صورت­گرفته و بر اساس ارجحیت هریک از این عوامل به دیگری، ضریب آنها محاسبه شده­است. در این روش با استفاده از تعیین معیار و زیر معیار عوامل موثر در انتخاب ساختگاه، میزان اهمیت آنها در انتخاب محل توسط یک سیستم مقایسه و رتبه­بندی زوجی صورت می­گیرد. به منظور مقایسه نتایج روش تحلیل سلسله مراتبی، از روش وزن­دهی نیز برای اولویت­بندی گزینه­ها استفاده شده­است. در روش وزن دهی، با در نظر گرفتن میزان اهمیت هریک از عوامل شناسایی شده، عددی به عنوان وزن (Weight) آن عامل در نظر گرفته می­شود. برای زیر عاملها نیز، متناسب با درجه اهمیت عددی به عنوان نرخ (Rate) مشخص می­شود. نتیجه مقایسه، بیانگر انطباق مناسب اولویت­بندی­ گزینه­ها با دوروش متفاوت است. با اینحال، به نظر می­رسد که روش AHP به­دلیل مقایسه زوجی عوامل، از دقت بیشتری نسبت به روش وزن­دهی برخوردار است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Identification and Prioritization of Underground Dam Sites in Qare-Bute Plian of Zanjan Using Analytical Hierarchy Process (AHP)

نویسندگان [English]

  • Mohammad Bakhshaiesh 1
  • Mahdi Nourbakhsh 2
1    Assistant Prof., PNU-Zanjan, Iran,
2 .Jahad Keshavarzi, Excutive manager, Watershed management, Zanjan, Iran,
چکیده [English]

The main objective of this paper is to identify suitable site to construction underground dam in Qare-Booteh Flood Plain at South West of Zanjan Province. The groundwater level of the floodplain is reduced in recent years. Underground dam construction could compensate some part of the ground water scarcity. Therefor, the area has been investigated to find suitable site for underground dam construction and 13 potential sites have been identified in preliminary surveys. Due to the effect of several factors to determine the best site, the most significant factors have been recognized. These factors include; geological units,faults, type of the drainage, water quality, depth of the bedrock and reservoir volume. Using hierarchical analysis, dual comparison between the main criteria and sub-criteria has been carried out and the coefficient effect of the each factorhas been calculated. In order to compare the theresults, usual weighting method is used to prioritize the options. The comparison shows the consistency of appropriate prioritize options result by two different methods. However, it seems that the result of AHP method is more reliable due to pair judgment of the factors

کلیدواژه‌ها [English]

  • Subsurface dam
  • Analytical Hierarchy Process
  • Weighting Method
  • Zajan Province

بربریان،م.، 1362، شکل قاره­ای فلات ایران­زمین، گزارش پژوهش وبررسی لرزه زمینساخت ایران­زمین، بخش چهارم، سازمان زمین­شناسی کشور، گزارش شماره 52.

سازمان هواشناسی استان زنجان، 1393، گزارش هواشناسی 20 ساله اخیر استان زنجان (1390-1370)، سازمان هواشناسی، زنجان، ایران، 47 ص.

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 1348، شرح نقشه زمین شناسی زنجان با مقیاس 250000/1. سازمان زمین­شناسی ایران، تهران، ایران.

سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 1378، نقشه‌ زمین‌شناسی 100000/1 چارگوش حلب، سازمان زمین شناسی ایران، تهران، ایران.

گلزارپور، ز.، وزارت جهاد کشاورزی، 1393، گزارش مطالعات ژوتکنیک سدهای زیرزمینی درمنطقه اصفهان، پژوهشکده حفاظت خاک وآبخیزداری ایران، 44 ص.

معاونت برنامه­ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری، 1393، ضوابط ومعیارهای فنی طراحی و اجرای بندهای زیرزمینی، انتشارات سازمان برنامه و بودجه، تهران، ایران، 106 ص.

Anagnostopoulos, K.P., Petlas, C. and Pisinaras,V., 2005. Water resources planningusing the AHP and ROMETHEE multicriteria methods: The case of Nestos river–Greece, The 7th Balkan Conference on Operational Research, 12 pages.

Bancy, M. M., 2006. Overview of Water and soil Nutrient Management under Smallholder Rain-fed Agriculture in East Africa, International Water Management Institude.

Barkhordari,  J., 2015. The pre-selection of suitable sites for small underground dams in arid areas using GIS (A case study in Yazd_Ardakan watershed), International Geoinformatics Research and Development Journal,  6(1): pp: 18-27.

Bowen, M., 1990. Subjective judgments and data environment analysis in site selection, Computer, Environment and Urban Systems, 14: 133-144.

Dey, P. K., Ramcharan, E. K., 2008. Analytic hierarchy process helps select site for limestone quarry explosion in Barbados, Journal of Environmental Management, 88 (2): 1384-1395.

FAO, WFP, IFAD, 2012. The State of Food Insecurity in the World 2012.

Golden, B.L., Wasil E.A., Harker, P.T.,1989. The analytic hierarchy process: Applications and studies, Springer-Verlag, Berlin. http://www.expertchoice.com/about-us/history/.

Giovanni, F., Marco, G., Caparrini, F., Fabio, C.,2008. A methodology for the pre-selection of suitable sites for surface and underground small dams in arid areas: a case study in the region of Kidal, Mali, Phys. Chem. Earth, 33: 74-85.

Greaves, G.E., 2011. On water augmentation strategies for small island developing states: Case study of Bequia, St. Vincent, National Central University, Taiwan.

Hansson, G., Nilsson, A., 1986. Groundwater dams for rural water supplies in developing countries. Groundwater, 24 (4): 497–506.

Ishizaka, A., Labib, A., 2011. Review of the main developments in the analytic hierarchy process, Expert Systems with Applications, 38: 14336-14345.

Liu R., 2004. Using system dynamics in decision support for sustainable waste management, National University of Singapore, Singapore.

Opricovic, S., 2011. Fuzzy VIKOR with an application to water resources planning. Expert Systems with Applications, 38 (10): 12983 – 12990.

Paliska, D., Cop, R., Fabjan, D., 2010. The use of GIS-based spatial multi-criteria evaluation in the selection process for the New Slovenia geomagnetic observatory site. SITE. Annales Series Hisoria Nataturalis, 20(1): 1-8.

Saaty, T. L., 2008. Decision making with the analytic hierarchy process. Int. J. Sci., 1 (1): 83-98.

Saaty, T.L., Vargas, G.L., 2001. Models, Methods, Concepts, and Applications of the Analytic Hierarchy Process, Kluwer Academic Publisher, Boston.

Satoshi I., Motoii K., Eiichi A.,.Fazal, M.A., Takeo T.,  Masayuki I.,2003. Construction of subsurface dams and their impact on the environment,  Materials Geoenvironment, 50 (1): 1091-114.

Srdjevic, B., Medeiros, Y.D.P., 2008. Fuzzy AHP assessment of water management plans, Water Resources Management, 22: 877-894.

Telmer, K. and M. Best., 2004. Underground dams; a practical solution for the water needs of small communities in semi-arid regions, scientific communications, TERRAE, 1(1): 63-65.

Wang, X., 2009. A proposal and application of the integrated benefit assessment model for urban water resources exploitation and utilization, Water Resources Management,  23: 1171-1182.